z dnia 9 stycznia 2024 r. (*1)
Odesłanie prejudycjalne – Artykuł 267 TFUE – Możliwość uwzględnienia przez sąd odsyłający orzeczenia Trybunału wydanego w trybie prejudycjalnym – Niezbędność wnioskowanej wykładni do celów wydania wyroku przez sąd odsyłający – Niezawisłość sędziowska – Procedura powoływania sędziów sądów powszechnych – Możliwość podważenia postanowienia, którym prawomocnie orzeczono w przedmiocie wniosku o zabezpieczenie powództwa – Możliwość wyłączenia sędziego ze składu orzekającego – Niedopuszczalność wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym
W sprawach połączonych C‑181/21 i C‑269/21
mających za przedmiot wnioski o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożone przez Sąd Okręgowy w Katowicach (Polska) i przez Sąd Okręgowy w Krakowie (Polska) postanowieniami z dnia 18 marca 2021 r. i 31 marca 2021 r., które wpłynęły do Trybunału, odpowiednio, w dniach 23 marca 2021 r. i 27 kwietnia 2021 r., w postępowaniach:
M.S . (C‑181/21),
przy udziale:
Rzecznika Praw Obywatelskich,
Prokuratury Okręgowej w Katowicach,
oraz
BC,
DC
przeciwko
X (C‑269/21),
przy udziale:
Rzecznika Praw Obywatelskich,
Prokuratury Okręgowej w Krakowie,
TRYBUNAŁ (wielka izba),
w składzie: K. Lenaerts, prezes, L. Bay Larsen, wiceprezes, A. Arabadjiev, A. Prechal, E. Regan, N. Piçarra, Z. Csehi i O. Spineanu‑Matei, prezesi izb, M. Ilešič, L.S. Rossi, I. Jarukaitis (sprawozdawca), A. Kumin, N. Jääskinen, I. Ziemele i J. Passer, sędziowie,
rzecznik generalny: A.M. Collins,
sekretarz: M. Siekierzyńska, administratorka,
uwzględniając pisemny etap postępowania i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 29 czerwca 2022 r.,
rozważywszy uwagi, które przedstawili:
po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 15 grudnia 2022 r.,
wydaje następujący
1Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczą wykładni art. 2, art. 6 ust. 1–3, a także art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, rozpatrywanych w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „karty praw podstawowych”).
2Wnioski te zostały złożone, w sprawie C‑181/21 – w ramach sporu między prywatną spółką a konsumentem w przedmiocie wierzytelności wynikającej z umowy kredytu, a w sprawie C‑269/21 – w ramach sporu między konsumentami a bankiem w przedmiocie wierzytelności i żądania stwierdzenia nieważności umowy kredytu denominowanego w walucie obcej.
3Na podstawie art. 179 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (zwanej dalej „Konstytucją”):
„Sędziowie są powoływani przez Prezydenta Rzeczypospolitej, na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa [(zwanej dalej »KRS«)], na czas nieoznaczony”.
4Zgodnie z art. 186 ust. 1 Konstytucji:
„[KRS] stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów”.
5Artykuł 187 Konstytucji stanowi:
„1. [KRS] składa się z:
[…]
3Kadencja wybranych członków [KRS] trwa cztery lata.
4Ustrój, zakres działania i tryb pracy [KRS] oraz sposób wyboru jej członków określa ustawa”.
6Na podstawie art. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz. 1070), zmienionej ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2020 r., poz. 190), która weszła w życie w dniu 14 lutego 2020 r. (zwanej dalej „p.u.s.p.”).
„§ 1. Sędziowie tworzą samorząd sędziowski.
§ 2. Organami samorządu sędziowskiego są:
7Na mocy art. 24 § 1 p.u.s.p. prezesa sądu okręgowego powołuje, zgodnie z art. 26 tej ustawy, na okres sześciu lat Minister Sprawiedliwości spośród sędziów sądu apelacyjnego, sądu okręgowego albo sądu rejonowego. Po powołaniu prezesa sądu okręgowego Minister Sprawiedliwości przedstawia go właściwemu zgromadzeniu ogólnemu sędziów sądu okręgowego.
8Zgodnie z art. 29 § 1 p.u.s.p. kolegium sądu apelacyjnego realizuje zadania określone w ustawie, a ponadto:
„[…]
1a) opiniuje kandydatów na stanowiska sędziów sądu apelacyjnego […]”.
9W myśl art. 31 p.u.s.p. do zadań kolegium sądu okręgowego należy między innymi opiniowanie kandydatów na stanowiska sędziów sądu okręgowego i sędziów sądów rejonowych. Na podstawie art. 30 § 1 p.u.s.p. kolegium to jest organem, w którego skład wchodzą, zgodnie z pkt 1 tego paragrafu, prezes sądu okręgowego oraz, zgodnie z pkt 2 tego ustępu, prezesi sądów rejonowych z obszaru tego sądu okręgowego, przy czym ów pkt 2 wszedł w życie w dniu 14 lutego 2020 r. Zgodnie z art. 30 § 3 p.u.s.p., który również wszedł w życie w dniu 14 lutego 2020 r., w posiedzeniach kolegium zwoływanych w celu zaopiniowania kandydatów na stanowiska sędziów sądu okręgowego mogą uczestniczyć, z prawem udziału w głosowaniu wyłącznie w tych sprawach, delegaci zgromadzenia ogólnego sędziów sądu okręgowego.
10W brzmieniu obowiązującym do dnia 13 lutego 2020 r. art. 33 p.u.s.p. stanowił:
„§ 1. Zgromadzenie ogólne sędziów apelacji składa się z sędziów sądu apelacyjnego, przedstawicieli sędziów sądów okręgowych działających na obszarze apelacji […] oraz przedstawicieli sędziów sądów rejonowych działających na obszarze apelacji […].
[…]”.
11W myśl 35 § 1 p.u.s.p. zgromadzenie ogólne sędziów sądu okręgowego składa się z wszystkich sędziów tego sądu. Mogą w nim uczestniczyć sędziowie delegowani do pełnienia obowiązków sędziego w tym sądzie, bez prawa udziału w głosowaniu.
12Od dnia 14 lutego 2020 r. zgromadzenie to może, zgodnie z art. 36 § 1 pkt 2 tej ustawy, dokonać wyboru delegatów do udziału w posiedzeniach kolegium sądu zwoływanych w celu zaopiniowania kandydatów na stanowiska sędziów tego sądu okręgowego i sędziów sądu rejonowego. Zgodnie z art. 36 § 2 p.u.s.p. wyboru tych delegatów, w liczbie równej liczbie członków kolegium sądu okręgowego, dokonuje się w głosowaniu tajnym.
13Artykuł 42a p.u.s.p. stanowi:
„§ 1. W ramach działalności sądów lub organów sądów niedopuszczalne jest kwestionowanie umocowania [sądów], konstytucyjnych organów państwowych oraz organów kontroli i ochrony prawa.
§ 2. Niedopuszczalne jest ustalanie lub ocena przez sąd powszechny lub inny organ władzy zgodności z prawem powołania sędziego lub wynikającego z tego powołania uprawnienia do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości”.
14W brzmieniu obowiązującym do dnia 13 lutego 2020 r. art. 55 § 1 p.u.s.p. przewidywał:
„Sędziów sądów powszechnych do pełnienia urzędu na stanowisku sędziowskim powołuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, na wniosek [KRS], w terminie miesiąca od dnia przesłania tego wniosku”.
15Obecnie art. 55 § 1 tej ustawy stanowi:
„Sędzią sądu powszechnego jest osoba powołana na to stanowisko przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, która złożyła ślubowanie wobec Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej”.
16W brzmieniu obowiązującym do dnia 13 lutego 2020 r. art. 58 p.u.s.p. stanowił:
„§ 1. Jeżeli na wolne stanowisko sędziowskie zostanie zgłoszona więcej niż jedna kandydatura, rozpatrzenie wszystkich kandydatur odbywa się na tym samym posiedzeniu zgromadzenia.
§ 2. Zgromadzenie ogólne sędziów apelacji albo zgromadzenie ogólne sędziów okręgu opiniuje zgłoszonych kandydatów w drodze głosowania i przekazuje prezesowi odpowiednio sądu apelacyjnego albo sądu okręgowego wszystkie zgłoszone kandydatury, ze wskazaniem liczby uzyskanych głosów”.
17Z dniem 14 lutego 2020 r. art. 58 § 2 został uchylony. Artykuł 58 § 1 tego artykułu stanowił następnie:
„Jeżeli na wolne stanowisko sędziowskie zostanie zgłoszona więcej niż jedna kandydatura, rozpatrzenie wszystkich kandydatur odbywa się na tym samym posiedzeniu kolegium.
[…]”.
18Ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2018 r., poz. 5) utworzono w Sądzie Najwyższym między innymi Izbę Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych.
19Zgodnie z art. 26 ustawy o Sądzie Najwyższym, zmienionym ustawą z dnia 20 grudnia 2019 r. o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw:
„§ 1. Do właściwości Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych należy rozpatrywanie skarg nadzwyczajnych, rozpoznawanie protestów wyborczych i protestów przeciwko ważności referendum ogólnokrajowego i referendum konstytucyjnego oraz stwierdzanie ważności wyborów i referendum, inne sprawy z zakresu prawa publicznego, w tym sprawy z zakresu ochrony konkurencji, regulacji energetyki, telekomunikacji i transportu kolejowego oraz sprawy, w których złożono odwołanie od decyzji Przewodniczącego Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, a także skargi dotyczące przewlekłości postępowania przed sądami powszechnymi i wojskowymi oraz Sądem Najwyższym.
§ 2. Do właściwości Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych należy rozpoznawanie wniosków lub oświadczeń dotyczących wyłączenia sędziego albo o oznaczenie sądu, przed którym ma się toczyć postępowanie, obejmujących zarzut braku niezależności sądu lub braku niezawisłości sędziego. Sąd rozpoznający sprawę przekazuje niezwłocznie wniosek Prezesowi Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych celem nadania mu dalszego biegu na zasadach określonych w odrębnych przepisach. Przekazanie wniosku Prezesowi Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych nie wstrzymuje biegu toczącego się postępowania.
§ 3. Wniosek, o którym mowa w § 2, pozostawia się bez rozpoznania, jeżeli obejmuje ustalenie oraz ocenę zgodności z prawem powołania sędziego lub jego umocowania do wykonywania zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości.
[…]”.
20Artykuł 29 ustawy o Sądzie Najwyższym przewiduje, że sędziów Sądu Najwyższego powołuje Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek KRS.
21Zgodnie z art. 9a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa (Dz.U. z 2011 r., nr 126, poz. 714), zmienionej ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r., poz. 3):
„1. Sejm wybiera spośród sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, sądów administracyjnych i sądów wojskowych piętnastu członków [KRS] na wspólną czteroletnią kadencję.
2Dokonując wyboru, o którym mowa w ust. 1, Sejm, w miarę możliwości, uwzględnia potrzebę reprezentacji w [KRS] sędziów poszczególnych rodzajów i szczebli sądów.
3Wspólna kadencja nowych członków [KRS] wybranych spośród sędziów rozpoczyna się z dniem następującym po dniu, w którym dokonano ich wyboru. Członkowie [KRS] poprzedniej kadencji pełnią swoje funkcje do dnia rozpoczęcia wspólnej kadencji nowych członków [KRS]”.
22Przepis przejściowy zawarty w art. 6 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie w dniu 17 stycznia 2018 r., przewiduje:
„Mandat członków [KRS], o których mowa w art. 187 ust. 1 pkt 2 [Konstytucji], wybranych na podstawie przepisów dotychczasowych, trwa do dnia poprzedzającego rozpoczęcie kadencji nowych członków [KRS], nie dłużej jednak niż przez 90 dni od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, chyba że ustał wcześniej w związku z upływem kadencji”.
23Na podstawie art. 48 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w brzmieniu mającym zastosowanie do sporu w postępowaniu głównym (zwanej dalej „k.p.c.”):
„§ 1. Sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy:
[…]
[…]”.
24Artykuł 49 k.p.c. stanowi § 1:
„Niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 48 sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie”.
25Artykuł 50 k.p.c. przewiduje:
„§ 1. Wniosek o wyłączenie sędziego strona zgłasza na piśmie lub ustnie do protokołu w sądzie, w którym sprawa się toczy, uprawdopodabniając przyczyny wyłączenia.
§ 2. Strona, która przystąpiła do rozprawy, powinna uprawdopodobnić ponadto, że przyczyna wyłączenia dopiero później powstała lub stała się jej znana.
§ 3. Do czasu rozstrzygnięcia wniosku o wyłączenie sędziego:
26Artykuł 365 § 1 k.p.c. stanowi:
„Orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby”.
27Zgodnie z art. 367 § 3 k.p.c.:
„Sąd rozpoznaje sprawę w składzie trzech sędziów. Na posiedzeniu niejawnym sąd orzeka w składzie jednego sędziego, z wyjątkiem wydania wyroku”.
28Zgodnie z art. 379 pkt 4 k.p.c. nieważność postępowania zachodzi, „jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy”.
29Artykuł 401 k.p.c. przewiduje:
„Można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności:
[…]”.
30Spór w postępowaniu głównym toczy się między prywatną spółką a konsumentem w przedmiocie wierzytelności wynikającej z umowy kredytu.
31Owa prywatna spółka wytoczyła przeciwko konsumentowi powództwo o zapłatę kwoty 16000 PLN (złotych polskich) (około 3450 EUR), powiększonej o odsetki i koszty postępowania. Sąd Rejonowy w Dąbrowie Górniczej (Polska) wydał w tej sprawie orzeczenie merytoryczne w postaci nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym. Konsument wniósł sprzeciw od tego nakazu. Sprzeciw ten został odrzucony postanowieniem tego sądu rejonowego.
32Na to postanowienie konsument wniósł zażalenie do Sądu Okręgowego w Katowicach (Polska). Do rozpoznania tego zażalenia wyznaczono trzyosobowy skład orzekający, którego członkiem jest sędzia A.Z.
33Co się tyczy okoliczności, w jakich nastąpiło powołanie sędzi A.Z. do Sądu Okręgowego w Katowicach, z postanowienia odsyłającego wynika, że sędzia ta, będąca od 1996 r. sędzią Sądu Rejonowego w Jaworznie (Polska), zgłosiła swoją kandydaturę na wolny etat sędziowski w Sądzie Okręgowym w Katowicach.
34Po uprzednim zaopiniowaniu kandydatury sędzi A.Z. przez Kolegium Sądu Apelacyjnego w Katowicach (Polskta) Zgromadzenie Przedstawicieli Sędziów Apelacji Katowickiej wstrzymało się od zaopiniowania tej kandydatury. W dniu 14 stycznia 2019 r. zgromadzenie to podjęło bowiem uchwałę, w której wskazało, że wstrzyma się od uczestniczenia w procedurze powoływania sędziów na wolne stanowiska w Sądzie Apelacyjnym w Katowicach i w leżących w obszarze jego właściwości sądach okręgowych, zważywszy na wątpliwości co do statusu i sposobu funkcjonowania KRS, która bierze udział w takiej procedurze nominacyjnej.
35Ponadto uchwałą podjętą tego samego dnia Zgromadzenie Przedstawicieli Sędziów Apelacji Katowickiej zobowiązało przewodniczącego Zgromadzenia, po pierwsze, do powstrzymania się z przekazaniem kandydatur zgłoszonych na wolne stanowiska sędziowskie w Sądzie Apelacyjnym w Katowicach i w Sądzie Okręgowym w Katowicach do czasu ich zaopiniowania przez Zgromadzenie, a po drugie, do niewyznaczania następnego terminu obrad Zgromadzenia w celu przeprowadzenia procedur nominacyjnych do czasu rozwiania wątpliwości dotyczących KRS.
36Mimo wskazanych wyżej uchwał Prezes Sądu Apelacyjnego w Katowicach, będący jednocześnie przewodniczącym Zgromadzenia i mianowany na to stanowisko przez Ministra Sprawiedliwości, nadał bieg sprawie kandydatury sędzi A.Z. Sędzia A.Z. została powołana na stanowisko sędziego Sądu Okręgowego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
37Na posiedzeniu niejawnym, które odbyło się w dniu 18 marca 2021 r., sędzia sprawozdawca składu orzekającego, o którym mowa w pkt 32 niniejszego wyroku, wyraził wątpliwości co do posiadania przez ten skład orzekający statusu „sądu” z uwagi na okoliczności, w jakich nastąpiło powołanie sędzi A.Z. do Sądu Okręgowego w Katowicach. W tym kontekście zwrócił się on jednoosobowo do Trybunału na podstawie art. 367 § 3 k.p.c.
38Spór w postępowaniu głównym toczy się między konsumentami a bankiem w przedmiocie wierzytelności i żądania uznania umowy kredytu denominowanego w walucie obcej za nieważną.
39Powołując się na wyrok z dnia 3 października 2019 r., Dziubak ( C‑260/18 , EU:C:2019:819 ), konsumenci ci wnieśli do Sądu Okręgowego w Krakowie powództwo o zasądzenie od tego banku zapłaty między innymi kwoty 104537 PLN (około 22540 EUR) oraz o ustalenie, że umowa kredytu jest w całości nieważna. Złożyli oni ponadto wniosek o zabezpieczenie powództwa poprzez wstrzymanie comiesięcznej płatności rat podlegających dokonaniu na podstawie tej umowy o kredyt do dnia uprawomocnienia się wyroku w sprawie w postępowaniu głównym.
40Do rozpoznania tej sprawy i wniosku o zabezpieczenie został wyznaczony jednoosobowy skład orzekający Sądu Okręgowego w Krakowie, który jest sądem odsyłającym w tej sprawie.
41Postanowieniem z dnia 9 października 2020 r. sąd ten uwzględnił powyższy wniosek.
42Na to postanowienie zażalenie złożył bank. Do rozpoznania tego zażalenia został wyznaczony trzyosobowy skład orzekający Sądu Okręgowego w Krakowie. Jednym z członków tego składu orzekającego jest sędzia A.T., będąca zarazem sędzią sprawozdawcą i przewodniczącą składu. Ów skład orzekający zmienił wskazane powyżej postanowienie w ten sposób, że oddalił w całości wniosek o udzielenie zabezpieczenie roszczenia. Ponieważ od takiego rozstrzygnięcia nie przysługują już żadne środki odwoławcze, orzeczenie to zostało zwrócone sądowi odsyłającemu, który ma orzec co do istoty sprawy w postępowaniu głównym.
43Co się tyczy okoliczności, w jakich nastąpiło powołanie sędzi A.T. do Sądu Okręgowego w Krakowie, z postanowienia odsyłającego wynika, że sędzia ta, będąca od 2009 r. sędzią Sądu Rejonowego dla Krakowa‑Krowodrzy w Krakowie (Polska), zgłosiła swoją kandydaturę na wolny etat sędziowski w Sądzie Okręgowym w Krakowie. Sędzia ta była jedyną kandydatką na to stanowisko. Sąd odsyłający wyjaśnia, że wielu sędziów sądów rejonowych, mających duże doświadczenie orzecznicze, nie zgłasza się aktualnie do takich konkursów, wskazując na to, iż procedura powoływania sędziów sądów powszechnych jest obecnie niezgodna z Konstytucją między innymi z uwagi na fakt, że decyzje KRS, która stała się wysoce upolityczniona, nie są oparte na kryteriach obiektywnych i faworyzują kandydatów popieranych przez prezesów sądów, których powołał Minister Sprawiedliwości.
44Kolegium Okręgowego w Krakowie zaopiniowało kandydaturę sędzi A.T. na posiedzeniu w dniu 1 czerwca 2020 r.
45Sąd odsyłający wskazuje w tym względzie, że większość kolegium stanowią prezesi sądów rejonowych i Sądu Okręgowego w Krakowie, na których powołanie bezpośredni wpływ ma Minister Sprawiedliwości. Dodaje on, że kandydatura sędzi A.T. nie została zaopiniowana przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Sądu Okręgowego w Krakowie, ponieważ polski ustawodawca wyeliminował w całości jakikolwiek realny wpływ samorządu sędziowskiego na przebieg procesu nominacji sędziów w Polsce. Od dnia 14 lutego 2020 r., a w szczególności w następstwie wejścia w życie nowelizacji art. 58 p.u.s.p., opinia zgromadzenia nie jest już bowiem wymagana.
46W dniu 7 lipca 2020 r. KRS podjęła uchwałę rekomendującą powołanie sędzi A.T. na stanowisko sędziego Sądu Okręgowego w Krakowie. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej wręczył sędzi A.T. nominację w dniu 4 lutego 2021 r.
47Okoliczności powyższego powołania skłaniają sąd odsyłający do powzięcia wątpliwości co do zgodności z prawem Unii składu orzekającego złożonego z trzech sędziów, o którym mowa w pkt 42 niniejszego wyroku, który orzekł w przedmiocie zażalenia banku na postanowienie sądu odsyłającego z dnia 9 października 2020 r., a w konsekwencji co do ważności orzeczenia wydanego przez ten skład orzekający. Sąd odsyłający zastanawia się w tym kontekście, czy jest związany postanowieniem tego składu orzekającego, którym uchylono orzeczone przez niego zabezpieczenie, czy też nowy skład orzekający, w którym nie będzie zasiadała sędzia A.T., powinien zostać wyznaczony zgodnie z systemem losowego przydziału spraw w celu ponownego rozpoznania tego zażalenia.
48Sądy odsyłające zauważają w istocie, że w odróżnieniu od innych spraw rozpatrywanych do tej pory przez Trybunał sprawy C‑181/21 i C‑269/21 dotyczą powołań do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego w sądach powszechnych, a nie w Sądzie Najwyższym.
49Sądy te wskazują w tym względzie na szereg zmian związanych z niedawnymi reformami sądowniczymi w Polsce, dotyczących składu KRS i organów samorządu sędziowskiego oraz ich roli w procesie powoływania na takie stanowiska, jak również sądowej kontroli zgodności tych powołań z prawem. Te różne okoliczności skłaniają sądy odsyłające do zakwestionowania posiadania przez składy orzekające, w których zasiadają sędziowie powołani w wyniku takiego procesu, statusu „sądu” w rozumieniu w szczególności prawa Unii.
50W tej sytuacji Sąd Okręgowy w Katowicach i Sąd Okręgowy w Krakowie postanowiły zawiesić postępowania i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi, które zostały sformułowane w sposób niemal identyczny w sprawach C‑181/21 i C‑269/21:
„1)
Czy art. 2 i 19 ust. 1 [TUE] oraz art. 6 ust. 1–3 TUE w związku z art. 47 [karty praw podstawowych] należy rozumieć w ten sposób, że:
wymóg opiniowania kandydatury na stanowisko sędziowskie spoczywał na kolegium sądu, który to organ został skonstruowany w ten sposób, że większość osób w nim zasiadających zostało nominowanych przez przedstawiciela władzy wykonawczej – Ministra Sprawiedliwości‑Prokuratora Generalnego [(sprawa C‑269/21)];
51Postanowieniami prezesa Trybunału z dnia 5 maja 2021 r. sprawy C‑181/21 i C‑269/21 zostały połączone do celów pisemnego i ustnego etapu postępowania oraz wydania wyroku.
52Sądy odsyłające zwróciły się z wnioskami o rozpoznanie odesłań prejudycjalnych w niniejszej sprawie w trybie przyspieszonym na podstawie art. 105 regulaminu postępowania przed Trybunałem. Na poparcie swoich wniosków wskazały one, że zastosowanie tego trybu jest uzasadnione tym, że w sądach powszechnych zasiada co najmniej kilkaset osób, które wydają w nich coraz większą liczbę orzeczeń, podczas gdy osoby te zostały ich zdaniem powołane do pełnienia urzędu sędziego tych sądów „z rażącym naruszeniem reguł prawa polskiego odnoszących się do powoływania sędziów”. W tych okolicznościach jak najszybsze udzielenie odpowiedzi na zadane pytania jest konieczne do usunięcia – w interesie jednostek, należytego sprawowania wymiaru sprawiedliwości oraz pewności prawa – wątpliwości dotyczących funkcjonowania sądów powszechnych z udziałem dwóch sędzi, których powołania dotyczą niniejsze sprawy, w świetle wymogów dotyczących niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy.
53Artykuł 105 § 1 regulaminu postępowania przewiduje, że na wniosek sądu odsyłającego lub w wyjątkowych przypadkach z urzędu, jeżeli charakter sprawy wymaga niezwłocznego rozstrzygnięcia, prezes Trybunału może postanowić, po zapoznaniu się ze stanowiskiem sędziego sprawozdawcy i rzecznika generalnego, o rozpatrzeniu odesłania prejudycjalnego w trybie przyspieszonym.
54Należy przypomnieć, że taki tryb przyspieszony stanowi instrument proceduralny służący zaradzeniu nadzwyczaj pilnej sytuacji (wyrok z dnia 21 grudnia 2021 r., Randstad Italia, C‑497/20 , EU:C:2021:1037 , pkt 37 i przytoczone tam orzecznictwo).
55W niniejszej sprawie w dniu 5 maja 2021 r. prezes Trybunału postanowił, po zapoznaniu się ze stanowiskiem sędziego sprawozdawcy i rzecznika generalnego, nie uwzględniać wniosków, o których mowa w pkt 52 niniejszego wyroku. Okoliczność, że zadane pytania dotyczą funkcjonowania sądów powszechnych, w których zasiada duża liczba sędziów takich jak sędzie, których powołania dotyczą niniejsze sprawy, nie stanowi bowiem powodu wykazującego nadzwyczaj pilny charakter sprawy, który jest przecież niezbędny do uzasadnienia rozpoznania sprawy w trybie przyspieszonym. Powyższe dotyczy również okoliczności, że orzeczenia codziennie wydawane przez sędziów, których powołania są kwestionowane w tych sprawach, dotyczą potencjalnie znacznej liczby jednostek. Wreszcie delikatny charakter poruszonych kwestii nie przesądza sam w sobie o konieczności ich niezwłocznego rozstrzygnięcia w rozumieniu art. 105 § 1 regulaminu postępowania.
56Rząd polski, popierany na rozprawie przez Prokuraturę Okręgową w Katowicach (Polska) i przez Prokuraturę Okręgową w Krakowie (Polska), podnosi zasadniczo, że kwestie dotyczące organizacji wymiaru sprawiedliwości państw członkowskich, takie jak kwestie podniesione w przedstawionych pytaniach, należą do wyłącznej kompetencji państw członkowskich, a nie do zakresu przedmiotowego stosowania prawa Unii.
57W tym względzie z utrwalonego orzecznictwa wynika, że chociaż organizacja wymiaru sprawiedliwości w państwach członkowskich należy do kompetencji tych ostatnich, to przy wykonywaniu tej kompetencji państwa członkowskie mają obowiązek dotrzymywać zobowiązań wynikających dla nich z prawa Unii, oraz że może to dotyczyć w szczególności przepisów krajowych dotyczących przyjmowania decyzji o powołaniu sędziów lub, w stosownym wypadku, przepisów dotyczących odpowiedniej kontroli sądowej w kontekście takich postępowań nominacyjnych [wyrok z dnia 22 marca 2022 r., Prokurator Generalny (Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego – Powołanie), C‑508/19 , EU:C:2022:201 , pkt 56 i przytoczone tam orzecznictwo].
58Ponadto z brzmienia przedstawionych pytań jasno wynika, że dotyczą one wykładni nie prawa polskiego, lecz przepisów prawa Unii, do których się odnoszą.
59Z powyższego wynika, że Trybunał jest właściwy do rozpoznania wniosków o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w niniejszych sprawach.
60W sprawie C‑181/21 rząd polski kwestionuje dopuszczalność wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, podnosząc w szczególności zasadniczo, że jedynie trzyosobowy skład orzekający w sprawie w postępowaniu głównym, a nie jednoosobowo sędzia zasiadający w takim składzie, jest właściwy do skierowania do Trybunału pytań przedstawionych w tej sprawie.
61W sprawie C‑269/21 rząd ten podnosi, że zgodnie z polskimi przepisami proceduralnymi sąd odsyłający w tej sprawie nie jest umocowany do tego, by skontrolować zgodność z prawem trzyosobowego składu orzekającego, który wydał prawomocne postanowienie w przedmiocie złożonego przez skarżących w postępowaniu głównym wniosku o zabezpieczenie powództwa, a w szczególności zgodności z prawem powołania sędzi A.T., która zasiadała w tym składzie orzekającym. Rząd ten, popierany na rozprawie przed Trybunałem przez Komisję, uważa, że w tych okolicznościach odpowiedź Trybunału na pytania zadane przez ten sąd odsyłający nie jest niezbędna dla rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym.
62W tym względzie Trybunał konsekwentnie podkreślał, że procedura ustanowiona w art. 267 TFUE jest instrumentem współpracy pomiędzy Trybunałem i sądami krajowymi, dzięki któremu Trybunał dostarcza sądom krajowym elementów wykładni prawa Unii, które są im niezbędne do rozstrzygnięcia zawisłych przed nimi sporów, oraz że odesłanie prejudycjalne nie ma służyć wydawaniu opinii doradczych w przedmiocie pytań ogólnych i hipotetycznych, lecz ma być podyktowane potrzebą skutecznego rozstrzygnięcia sporu [wyrok z dnia 22 marca 2022 r., Prokurator Generalny (Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego – Powołanie), C‑508/19 , EU:C:2022:201 , pkt 60 i przytoczone tam orzecznictwo].
63Jak wynika z samego brzmienia art. 267 TFUE, orzeczenie w trybie prejudycjalnym musi być „niezbędne”, aby umożliwić sądowi odsyłającemu „wydanie wyroku” w zawisłej przed nim sprawie [wyrok z dnia 22 marca 2022 r., Prokurator Generalny (Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego – Powołanie), C‑508/19 , EU:C:2022:201 , pkt 61 i przytoczone tam orzecznictwo].
64Trybunał przypomniał w ten sposób, że zarówno z brzmienia, jak i z systematyki art. 267 TFUE wynika, iż warunkiem zastosowania procedury prejudycjalnej jest rzeczywiste istnienie przed sądem krajowym sporu, w którym sąd ten ma wydać orzeczenie pozwalające na uwzględnienie orzeczenia prejudycjalnego [wyrok z dnia 22 marca 2022 r., Prokurator Generalny (Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego – Powołanie), C‑508/19 , EU:C:2022:201 , pkt 62 i przytoczone tam orzecznictwo].
65W ramach takiej procedury konieczne jest zatem zaistnienie między owym sporem a przepisami prawa Unii, o których wykładnię się zwrócono, łącznika przejawiającego się w tym, że owa wykładnia jest obiektywnie niezbędna do celów wydania orzeczenia przez sąd odsyłający (wyrok z dnia 26 marca 2020 r., Miasto Łowicz i Prokurator Generalny, C‑558/18 i C‑563/18 , EU:C:2020:234 , pkt 48 i przytoczone tam orzecznictwo).
66W niniejszym wypadku, co się tyczy sprawy C‑181/21, należy na wstępie podkreślić, że jak wynika z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożonego w tej sprawie, wniosek ten został skierowany do Trybunału przez sędziego sprawozdawcę w ramach trzyosobowego składu orzekającego w sprawie w postępowaniu głównym. Sędzia ten powziął wątpliwości co do zgodności obsadzenia tego składu orzekającego w szczególności z art. 19 ust. 1 TUE i art. 47 karty praw podstawowych ze względu na obecność w tym składzie sędzi A.Z., która została powołana zgodnie z procedurą obowiązującą w następstwie reform polskiego systemu sądownictwa.
67Poprzez swoje pytania prejudycjalne sędzia występujący z odesłaniem prejudycjalnych zmierza zatem do ustalenia, czy sędzia, która zasiada wraz z tym sędzią sprawozdawcą w składzie orzekającym w sprawie w postępowaniu głównym i która została powołana w określonych szczególnych okolicznościach, spełnia wymogi związane z niezawisłym i bezstronnym sądem ustanowionym uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu prawa Unii.
68W tym względzie prawdą jest, że każdy sąd jest zobowiązany zbadać, czy ze względu na swój skład stanowi on niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu między innymi art. 19 ust 1 akapit drugi TUE, jeżeli pojawia się w tym względzie poważna wątpliwość, przy czym badanie to jest nieodzowne w kontekście zaufania, jakie sądy w społeczeństwie demokratycznym powinny wzbudzać u jednostki [wyroki: z dnia 26 marca 2020 r.(szczególna procedura kontroli orzeczenia) Simpson/Rada i HG/Komisja, C‑542/18 RX‑II i C‑543/18 RX‑II , EU:C:2020:232 , pkt 57 ; a także z dnia 5 czerwca 2023 r., Komisja/Polska (Niezawisłość i życie prywatne sędziów), C‑204/21 , EU:C:2023:442 , pkt 129 i przytoczone tam orzecznictwo].
69Niemniej jednak niezbędność, w rozumieniu art. 267 TFUE, dokonania wykładni w trybie prejudycjalnym, o którą zwrócono się do Trybunału, oznacza, że sąd krajowy, który podobnie jak sąd odsyłający w sprawie C‑181/21 postanawia zwrócić się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, może sam wyciągnąć konsekwencje z tej wykładni, oceniając w jej świetle zgodność z prawem powołania innego sędziego z tego samego składu orzekającego i w razie potrzeby wyłączając tego sędziego od rozpoznania sprawy.
70Tymczasem ani z postanowienia odsyłającego, ani z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał w sprawie C‑181/21, nie wynika, by na mocy przepisów prawa krajowego sąd, który wystąpił z odesłaniem prejudycjalnym w tej sprawie, mógł sam postąpić w ten sposób.
71Nie wydaje się zatem, aby sąd odsyłający mógł samodzielnie uwzględnić ewentualne odpowiedzi Trybunału na zadane przezeń pytania prejudycjalne.
72Wykładnia przepisów prawa Unii, o którą wystąpiono w sprawie C‑181/21, nie odpowiada zatem obiektywnej potrzebie związanej z orzeczeniem, które sąd odsyłający mógłby sam wydać w sprawie w postępowaniu głównym.
73W konsekwencji należy uznać, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie C‑181/21 prowadziłby do sformułowania opinii doradczych w przedmiocie pytań ogólnych lub hipotetycznych w rozumieniu orzecznictwa przytoczonego w pkt 62 niniejszego wyroku, a zatem jest niedopuszczalny.
74W odniesieniu do sprawy C‑269/21 należy zauważyć, że we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym przedstawionym w tej sprawie sam sąd odsyłający podkreśla, iż postanowienie wydane przez trzyosobowy skład orzekający Sądu Okręgowego w Krakowie, którym zmieniono jego orzeczenie i oddalono złożony przez zainteresowanych konsumentów wniosek o zabezpieczenie powództwa, nie podlega już zaskarżeniu. Zwraca on jednak uwagę na związaną z tym postanowieniem niepewność prawną z powodu wątpliwości dotyczących prawidłowości obsadzenia składu orzekającego, który je wydał, z uwagi na obecność w nim sędzi A.T. Niemniej sąd ten nie wskazuje żadnego przepisu polskiego prawa procesowego, który przyznawałby mu kompetencję do przeprowadzenia – tym bardziej w składzie jednego sędziego – badania zgodności, między innymi w świetle prawa Unii, prawomocnego postanowienia wydanego w przedmiocie takiego wniosku przez sąd w składzie trzech sędziów.
75Z akt sprawy, którymi dysponuje Trybunał, wynika ponadto, że wniosek o zabezpieczenie powództwa w sprawie w postępowaniu głównym został prawomocnie rozstrzygnięty postanowieniem, które na podstawie art. 365 k.p.c. wiąże sąd odsyłający, oraz że sąd ten nie jest właściwy ani do „wyłączenia” sędziego zasiadającego w składzie orzekającym, który wydał to postanowienie, ani do podważenia tego postanowienia.
76W świetle okoliczności wskazanych w punktach 74 i 75 niniejszego wyroku nie wydaje się, aby sąd odsyłający w sprawie C‑269/21 był kompetentny na podstawie przepisów prawa krajowego do oceny zgodności z prawem, w świetle między innymi prawa Unii, obsadzenia trzyosobowego składu orzekającego, który wydał prawomocne postanowienie w przedmiocie wniosku o zabezpieczenie powództwa, a w szczególności warunków powołania sędzi A.T., oraz do podważenia w razie potrzeby tego postanowienia.
77Z okoliczności tych wynika w istocie, że trzyosobowy skład orzekający, w którym zasiada sędzia A.T. i który zmienił postanowienie sądu odsyłającego wydane w pierwszej instancji, oddalił w całości wniosek o zabezpieczenie powództwa złożony przez powodów w postępowaniu głównym. Rozpoznanie tego wniosku, który powodowie złożyli w pozwie, zostało zatem prawomocnie zakończone.
78Pytania przedstawione w sprawie C‑269/21 są zatem nierozerwalnie związane z etapem postępowania w sprawie w postępowaniu głównym, który został prawomocnie zakończony i jest odrębny od sporu co do istoty, który jako jedyny dalej toczy się przed sądem odsyłającym [zob. analogicznie wyrok z dnia 22 marca 2022 r., Prokurator Generalny (Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego – Powołanie), C‑508/19 , EU:C:2022:201 , pkt 71 i przytoczone tam orzecznictwo]. Nie odpowiadają one zatem obiektywnej potrzebie związanej z rozstrzygnięciem tego sporu, lecz zmierzają do uzyskania od Trybunału generalnej, oderwanej od potrzeb tego sporu oceny procedury powoływania sędziów sądów powszechnych w Polsce.
79Wynika z tego, że pytania te wykraczają poza ramy funkcji sądowniczej powierzonej Trybunałowi na mocy art. 267 TFUE [zob. analogicznie wyrok z dnia 22 marca 2022 r., Prokurator Generalny (Izba Dyscyplinarna Sądu Najwyższego – Powołanie), C‑508/19 , EU:C:2022:201 , pkt 82 i przytoczone tam orzecznictwo].
80W tych okolicznościach należy stwierdzić, że wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w sprawie C‑269/21 również jest niedopuszczalny.
81W świetle całości powyższych rozważań rozpatrywane tu wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym są niedopuszczalne.
82Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądami odsyłającymi, do nich zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.
Z powyższych względów Trybunał (wielka izba) orzeka, co następuje:
Wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone przez Sąd Okręgowy w Katowicach (Polska) postanowieniem z dnia 18 marca 2021 r. i przez Sąd Okręgowy w Krakowie (Polska) postanowieniem z dnia 31 marca 2021 r. są niedopuszczalne.
Lenaerts
Bay Larsen
Arabadjiev
Prechal
Regan
Piçarra
Csehi
Spineanu–Matei
Ilešič
Rossi
Jarukaitis
Kumin
Jääskinen
Ziemele
Passer
Wyrok ogłoszono na posiedzeniu jawnym w Luksemburgu w dniu 9 stycznia 2024 r.
Sekretarz
A. Calot Escobar
Prezes
K. Lenaerts
(*1) Język postępowania: polski.
Tekstas iš mūsų archyvo (Europos Sąjungos leidinių biuro „Cellar“ duomenys). Commission Decision 2011/833/EU — free reuse incl. commercial; attribution to EUR-Lex / Court of Justice of the European Union required; EUR-Lex is not the authentic record of the Court.